چای ایرانی

 
نگاهی به تاریخ تحولات چای در ایران
 
 

از قول انجوی شیرازی، فولکلور شناس معاصر نقل می‎کنند که هنگام دم کردن چای برایشان گفته بود: «چای باید چهار حس را نوازش کند. رنگش باصره را، طعمش ذائقه را، عطرش شامه را و تأثیرش قوای حسی دیگر را!» البته چای اگر با دارچین یا هل یا به‎لیمو دم شده باشد که دیگر نورعلی‎نور است. هم مفرح ذات است و هم روح! این احوال خوش را باید مدیون یک نفر بود: «حاج محمد میرزا قوانلو» ملقب به «کاشف‎السلطنه» و معروف به «پدر چای ایران». همان کسی که در دوره مأموریت خود به‎عنوان ژنرال کنسولی ایران، کشت چای را در هندوستان از انگلیسی‎ها آموخت و به ایران آورد. البته امر آموزش به همین سادگی‎ها اتفاق نیافتاد. در آن زمان چای هندوستان در انحصار انگلستان بود و آموزش اسرار کشت آن به مشرق‎زمینی‎ها ممنوع! بنابراین کاشف‎السلطنه در طول دوره آموزش، خود را یک فرد غربی معرفی کرد. او در تمام مدت برگزاری کلاس‎ها یک تاجر فرانسوی بود، نه یک دیپلمات ایرانی.

 
 
 
 

کاشف آموخته ‎های خود را به همراه دانه‎ های چای به ایران آورد. سفر چای با «کاشف» در سال 1285 هجری شمسی از هندوستان آغاز شد. البته در این سفر «چای» تنها همسفر کاشف نبود. علاوه ‎بر تخم چای، قهوه، دارچین، فلفل، میخک، هل، انبه، زردچوبه و زنجبیل و چندین محصول کشاورزی دیگر نیز به ایران آمد. چای در لاهیجان، که آب‎وهوایی شبیه به «شیملا» در هندوستان داشت، کشت شد. لاهیجان، میزبان خوبی برای دانه چای بود. بعدتر کاشت و برداشت برگ سبز چای رونق گرفت و نوشیدن آن کم‎کم تبدیل به عادت ایرانیان شد.

 
 
 
 

البته ناگفته نماند پیش از این‎که کاشف‎السلطنه چای را به ایران بیاورد، ایرانیان با چای آشنا بودند. چرا که آدام اولئاریوس در سفرنامه‎اش هنگام توصیف شهر اصفهان عصر صفوی، به «چای‎ختایی‎خانه‎ها» هم اشاره می‎کند. گویا چای مصرفی این چای‎خانه‎ها از چین وارد می‎شده و به ‎دلیل کمیاب بودن، نوشیدنی نسبتاً گران‎قیمتی به حساب می‎آمده است و امکان نوشیدن آن برای همه مردم فراهم نبود. اما به برکت کشت چای در گیلان، خیلی زود اثر اجتماعی و فرهنگی چای هم در ایران گسترده شد. از دکان و بازار تا مراسم جشن و سوگواری، چای پای ثابت گردهمایی‎ها، مهمانی‎ها و دید و بازدیدها بود.

 
 
 
 

به‎تدریج اسباب تهیه چای هم جای خود را در خانه‎های ایرانی باز کرد. استکان و نعلبکی‎های خوش نقش و نگار، به‎همراه سینی و قندان هم درون سفره ایرانی‎ها نشستند و سماور و قوری گل قرمزی بر روی آن، در آشپزخانه هر خانمی جا گرفتند. سماور هم مثل خود چای، از ابتدا ایرانی نبود. اما این مسافر روس، خیلی زود جای پای خود را در ایران محکم کرد و ماندگار شد. سماورهای «مسوار » ساخت روسیه و سماورهای ورشویی و برنجی ساخت بروجرد در ایران معروف شدند. البته در دوره قاجار، اصفهان مرکز ساخت سماور در ایران به‎شمار می‎رفت.

 
 
 
 


آداب چای در میهمانی‌های ایرانی
نوشیدن چای علاوه بر قهوه‌خانه‌های ایرانی، در مراسم‌ و گردهم‌آیی‌ها نیز جایگاه ویژه‌ای دارد. برای مثال در مراسم خاستگاری عروس با آوردن یک سینی چای، رضایت خود را نشان می‌دهد. همچنین افزودن طعم‌دهنده‌هایی مانند دارچین، هل، به لیمو، بابونه و ... مزه‌های متفاوتی به چای می‌بخشد و عطر آن را نیز دلپذیرتر می‌کند. چای را در ایران در هرجایی می‌توان یافت. در مهمانی‌های رسمی، گردهم‌آیی‌های خودمانی، ادارات دولتی و سازمان‌ها و شرکت‌ها و درنهایت، روی آتش در کنار خانواده‌ای که برای پیک‌نیک، به باغ و بوستان‌ها رفته‌اند!

 
 
 
 


قند، پهلوی چای
و اما قند، یار و همراه همیشگی چای! همانی که اگر کنار استکان در نعلبکی بیاندازیش، به این مجموعه لقب فاخر «قندپهلو» را می‎دهد. قند نماد است. نمادی که خاصیت شیرین‎کنندگی دارد. روی سر عروس و داماد می‎سایند و روی تاقچه می‎گذارند. قند داستانی پر فراز و نشیب‎تر از چای را پشت سر گذاشت. چراکه پایش خیلی زود به سیاست نیز گشوده شد. از عکس‎های دوره پهلوی چنین برمی‎آید که شخص رضاشاه برای افتتاح کارخانه‎های قند، از جمله کارخانه قند آبکو و کارخانه قند مرودشت به شهرهای مختلف ایران سفر می‎کرده است.

 
 
 
 


چای در قهوه‌خانه‌ها
با رواج کشت چای در ایران، نه تنها مردم یک دم‎کردنی آرام‎بخش و ارزان یافتند، بلکه قهوه‎خانه‎ها نیز که تا آن زمان پاتوق اعیان و اشراف بود، مردمی‎تر شد و محل رفت‎وآمد طبقه‎های مختلف اجتماعی. چای حالا دیگر به پای ثابت قهوه‎خانه‎های ایرانی بدل شد. مگر می‎شود در قهوه‎خانه دور هم جمع شد و چای ننوشید. قهوه‎چی‎ها می‎گویند چای زبان قهوه‎خانه‎روهاست. نوعی ابزار ارتباطی! مثلاً در بعضی قهوه‎خانه‎ها رسم بر این بوده که جماعتی که می‎خواستند دعوا راه بیاندازند، استکان چایی خود را برعکس روی نعلبکی می‎گذاشتند. اما درعین‎حال اگر کسی نعلبکی خود را روی استکان برمی‎گرداند، چنین معنایی نداشت. بلکه این‎کار هم به جهت سرد نشدن چای انجام می‎شد و هم مقصود مشتری این بود که فعلا استکان چایی دیگری نمی‎خواهد

 
 

روی ستاره کلیک کنید تا امتیاز دهید!

میانگین امتیاز 5 / 5. تعداد رای: 1

 
 
 

دیدگاه ها بسته شده است

همسفر گرامي
با توجه به شيوع ويروس كرونا
لطفا جهت اطلاع از نرخ پكيج ها تا اطلاع ثانوي با شركت تماس حاصل فرماييد