مساجد ایرانی رنگین کمانی از نور

مساجد رفاه

 
مساجد ایرانی رنگین کمان نور و معنویت
 
 
رنگین‌کمان کاشی و نور مساجد تبلور سنت ‌های مذهبی مسلمانان هستند که همواره در طی سالیان دور و دراز به عنوان یکی از عناصر اصلی هر شهر شناخته می‌شوند. اهمیت مساجد در شهرهای ایرانی به حدی است که مسجد جامع به عنوان بزرگ ‌ترین و اصلی ‎ترین مسجد هر شهر، در کنار بازار که رکن گرداننده اقتصاد و مرکز داد و ستد است قرار می‌گیرد. از همین رو به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری نیز به شمار می‎روند. از همین‎ روست که معماری مساجد چشمگیر و خیره کننده هستند و معماران برای ساخت مسجد در ادوار گوناگون تاریخی سنگ تمام گذاشتند. استفاده از رنگ‎ های ناب در کنار فرم ‌های بدیع معماری بر شکوه این نیایشگاه ‌ها افزوده است. نتیجه تمام تلاش‌ها برای ساخت مساجد، یادآوری جهان بالادست و عرفان و معنویت است. از رنگ کاشی ‌ها گرفته تا شکل طاق ‎ها، همه و همه ذهن و دیدگان را از زمین به سمت آسمان می‌برند. معماری و تزئینات مرتبط با آن تنها دلیل زیبایی بصری مساجد ایرانی نیستند. بلکه این سازه ‌ها از کاشی‌ کاری، نقاشی، گچ ‌بری، منبت‌کاری، خوشنویسی، خطاطی کتیبه‌ ها، حتی صوت خوش و موسیقی دل‌انگیز اذان و صوت قرآن نیز بهره می‌برند.
 
 
 
 
پیشینه معماری مساجد در ایران باستان‌ شناسان پیشینه ساخت پوشش گنبدی با قاعده مدور را تا پیش از ورود اسلام به ایران، یعنی دوران ساسانی و در بنای کاخ ‌هایی چون «کاخ اردشیر بابکان» در فیروزآباد و «کاخ سروستان» پیش می‎برند. استفاده از این گنبدها صرف ‌نظر از پوشش دادن تالارهای بزرگ، زیبایی و شکوه را برای نمای بیرونی به ارمغان می‌آورد.
 
 
 
 
علم هندسه در مساجد ایرانی مسجد ایرانی جلوه‌گاه بی ‌بدیل علم هندسه است. چرا که فضای چهارگوش توسط فرم‌های سه گوش نهایتاً به گنبدی گرد ختم می‌شود. تبلور استفاده از علم هندسه را می‌توان در بنایی همچون مسجد « شیخ‌ لطف ‌الله » اصفهان دید که در اوج زیبایی، ادراک علمی سازنده آن را نیز به رخ می‌کشد. به گواه پروفسور پوپ، ایران‌ شناس نام ‌دار معاصر در کتاب «بررسی هنر ایران» کوچک ‌ترین نقطه ضعفی در محاسبات هندسی مسجد شیخ لطف ‌الله دیده نمی‌شود و اندازه ‌ها و همینطور تناسبات بنا با دقت رعایت شده است. با این حال مساجد ایرانی در طول تاریخ تغییر و تحولات بسیاری را از سر گذرانده است و تزئینات بسیاری بر آن افزوده یا فناوری ‌های جدیدتر جای تکنیک ‌های سنتی را گرفته ‌اند. برای درک بهتر این تغییر و تحولات بهتر است تا نگاهی به مسجد جامع فهرج و تاریخا نه دامغان، که دیرپاترین مساجد ایرانی به شمار می‎روند، بیاندازیم. هنگام ورود به این مساجد، هیچ اثری از محراب، گنبد، کتیبه، کاشیکاری و سایر تزئیناتی که بعد ها در ساخت مساجد رایج شد به چشم نمی‌آید. بلکه آن چیزی که بیش از هرچیزی حس می‌شود، سادگی و سکوت است.
 
 
 
 
معماری مساجد در گذر تاریخ در دوره عباسی مساجد با طرح صحن روباز و ایوان ‌های ستون ‌دار ساخته می‌شدند که نمونه ‌ای از معماری سبک عربی بوده است. در بناها بیشتر از خشت و ستون ‌های یک پارچه استفاده می‎شد. رفته‌ رفته تغییراتی اساسی در بنای مساجد ایجاد شد و به جای خشت از آجر استفاده گردید. از ویژگی بسیار مهم مساجد در دوره صدر اسلام آن است که سقف مساجد کاملاً مسطح و مناره در خارج یا در کنار مسجد ساخته می‌شد و برای تزیین دیوارها از کتیبه ‌هایی به خط کوفی بهره گرفته می‌شد. نمونه برجا مانده از این دوره در ایران، همان مسجد تاریخانه دامغان است که ساخت آن به قرن دوم هجری باز می‌گردد و قدیمی‌ترین مسجد ایران نام دارد.. در دوره آل‌ بویه بازگشتی به معماری ساسانی صورت گرفت و ساخت مساجد چهارایوانی، با ستون ‌های عظیم و ایوان‌ های بلند طا قدار دوباره رونق گرفت. از گچبری برای تزئین بناها استفاده شد و تزیین اصلی مساجد در این دوره با رنگ‌ های متنوع انجام گرفت. از مساجد این دوره می‌توان به مسجد جمعه نایین اشاره کرد. این مسجد که هنوز مورد استفاده است، قدیمی‌ترین مناره ایران را در خود دارد. مساجد دوره سلجوقی را با ویژگی ‌هایی از جمله «موقر»، «نیرومند» و «دارای ساختاری زیبا» توصیف کرده‌اند. در این دوره هم با وجود فاصله زمانی نزدیک به چهار قرن با ایران باستان باز هم می‌توان طرح کلی چهارایوانی ساسانی را مشاهده کرد. بناها آجری و تزیینات آن شامل خطوط و نقوش هندی به صورت مهر در آجر، گچبری، کاشی ساده معرق و کتیبه‌هایی به خط کوفی و نسخ است. از جمله مساجد به جای مانده از این دوره می‌توان به مسجد جامع اردستان اشاره کرد.
 
 
 
 
در دوره ایلخا نی، مساجد حالت سنتی و سبک سلجوقی خود را حفظ کردند ولی مغولان برای نمایش قدرت خود به ساخت بنا های عظیم با گنبدهای بسیار بزرگ و برج ‌های بلند روی آورد ند و برای افزایش هیبت بنا، نما های ساختمان را با قاب ‌های باریک و بلند و هلال ‌های نوک ‌تیز آراستند. در این زمان استفاده از تزیینات آجر لعابدار و بدون لعاب، قطعات گچ و آجر در موزاییک، کاشی‌های آبی‌رنگ با نقش‌های زیبای گل و بوته، کتیبه ‌های زیبای کوفی و نسخ با نوارها ی تزیینی و نازک گچبری به صورت بندکشی رواج داشت. از بناهای مذهبی و مساجد این دوره می‌توان از مسجد جمعه ورامین و گنبد سلطانیه نام برد. سنت ساخت مساجد در دوره تیموری هم به شیوه دوره‌ های قبل ادامه یافت. بنا ها اغلب چهار ایوانی با ایوان‌ های بلند و سردرهای مزین به مقرنس‌کاری‌های بسیار زیبا و تزیینات عمدتاً شامل کاشی‌کاری‌های زیبا و با شکوه و معرق و هفت ‌رنگ است. ساخت گنبد های پیازی‌ شکل و شیاردار از ویژگی‌ های بناهای خاص این دوره است. معماری این دوره را می‌توان کمال استفاده از رنگ در معماری دانست که نمونه‌های آن را می‌توان در کتیبه‌ های کوفی، نسخ و ثلث به رنگ طلایی در زمینه کاشی‌های آبی مشاهده کرد. از مساجد نمونه و بسیار معروف این دوره می‌توان مسجد گوهرشاد را نام برد. بناهای دوره صفوی باز هم دارای طرح کلی چهار ایوانی است البته به ساخت ایوان‌های عظیم با ابعاد بزرگ توجه بسیار شده است. در ابنیه مذهبی کاشی‌های لعاب‌دار، معرق و هفت‌رنگ در تزیین دیواره‌های خارجی و داخلی بنا، طاق ‌ها، مناره ‌ها، گنبد ها و محراب ‌ها استفاده شده است. کتیبه‌ های نسخ و ثلث سفید و درخشان، در طاقچه ‌ها به کار رفته و نور ورودی از طریق پنجره‌ های تعبیه شده در ساقه گنبد حالتی روحانی به فضا می‌بخشد. در بنا های ییلاقی تزیینات چوبی نقش اصلی را به عهده داشته و روی آن تذهیب‌کاری و نقاشی ‌های لاکی استفاده شده است. از نمونه‌ های معماری این دوره می‌توان به مسجد نقش جهان که توسط شاه عباس ساخته شده و اوج ساختمان‌ سازی در اصفهان به‌شمار می‌آید، اشاره کرد. دوره قاجار دوره افول معماری ایران به شمار می‌رود. چراکه در مقایسه با ابنیه بسیار زیبای دوره صفوی، بنایی که بتواند با آن برابری کند، ساخته نشد. برجسته‌ ترین ابنیه این دوره متعلق به فتحعلی شاه است که خود تقلیدی از ابنیه صفوی است و اکثر تزیینات مهم از هنر اروپایی اقتباس شده است. مسجد و مدرسه سپهسالار یکی از عمارت ‌های معروف تاریخی تهران است روح حاکم بر مساجد ایرانی سالیان سال است گردشگران را به سوی خود جلب می‌کند و زبانشان را به تحسین وا می‌دارد. بند بند کاشی‌ها و آجرهای مساجد سالیان سال است که نوای اذان را شنیده و پذیرای مسافران بسیاری بوده‌اند.
 
 
گردآورنده : سمیرا میرکاظمی
 
 
 

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همسفر گرامي
با توجه به شيوع ويروس كرونا
لطفا جهت اطلاع از نرخ پكيج ها تا اطلاع ثانوي با شركت تماس حاصل فرماييد